قانون دوم نیوتون و شتاب
ناسا یه سفینه رو عمدا کوبوند به یه سنگ آسمونی تا مسیرش رو عوض کنه. ولی برای عوض کردن حرکت یه کوه شناور تو فضا چقدر نیرو لازمه؟
چند سال پیش یه سنگ آسمونی داشت واس خودش راه میرفت که ناسا برداشت یه کاره یه سفینه ۵۸۰ کیلویی رو با سرعت ۲۲ هزار کیلومتر در ساعت کوبوند به این قمر از خدا بی خبر.

این قمر بیچاره به نام دیمورفوس حدود ۱۵۰ متر قطر داشت یعنی اندازه یه استادیوم فوتبال و واس خودش داشت دور یه سنگ دیگه ای به نام دیدیموس میچرخید هیچگونه خطری هم واس کسی نداشت و داشت نون ماستشو میخورد پس چرا ناسا زد ترکوندتش؟
چون میخواستن تمرین کنن که اگه یه روز یه سنگ آسمونی داشت میومد سمت زمین بتونیم هلش بدیم به ور دیگه و اینطور نشه که مثل دایناسورا به رحمت خدا بریم :)
حالا یه سنگ که اندازه استادیوم هست رو اصلا چقدر باید هل داد تا مسیرش عوض بشه؟
خب این سنگ داره تو فضا واس خودش راه میره و طبق قانون اول نیوتون، این سنگ همینطور به راهش ادامه میده مگه اینکه یه نیرویی حرکتش رو عوض کنه، ولی این قانون نمیگه که بر فرض چقدر نیرو لازمه که جسم x رو از جاش تکون داد.

یه سنگ کوچیک رو اگه وسط فضا با انگشت هل بدی خب طبیعتا راه میفته و همینجور مستقیم حرکت میکنه ولی یه سنگ که اندازه استادیوم هست رو نمیتونی با دست حرکت بدی پس یه چیزی در این سنگ بزرگ هست که در اون سنگ کوچک نیست!
باز برای اینکه بفهمیم اون چیز چیه، اول باید ببینیم که "حرکت عوض شد" دقیقا یعنی چی و آیا اصلا میشه که اینو اندازه اش گرفت یا نه؟
شما فرض کن یه سفینه وسط فضا وایستاده و موتورش رو روشن میکنه و اینجا سفینه که زارت از صفر نمیره رو هزار کیلومتر در ساعت بلکه بعد از ۱ ثانیه سرعتش میشه ۱۰ متر بر ثانیه و بعد از ۲ ثانیه میشه ۲۰ متر در ثانیه و همینجور هر ثانیه ای که میگذره، سرعت سفینه هم بیشتر میشه.

به این میگن شتاب.
شتاب یعنی سرعت یه جسم تو هر ثانیه چقدر عوض میشه و اگه سرعت سفینه هر ثانیه ۱۰ متر بر ثانیه بیشتر بشه، میگیم شتابش ۱۰ متر بر ثانیه بر ثانیه هست.
این بر ثانیه بر ثانیه به نظر مسخره میاد ولی همینه که هست و معنی ساده اش میشه چند متر بر ثانیه، تو هر ثانیه.
البته اینجا فرض گرفتم که شتاب ثابت هست یعنی هر ثانیه دقیقا همون ۱۰ متر بر ثانیه اضاف میشه و اگه شتاب هی عوض بشه پای حساب دیفرانسیل و انتگرال میاد وسط که من خودمم ریاضیم شخمیه و حالیم نیست پس بگذریم.

حالا که شتاب رو داریم، نیوتون قانون دومش رو اینجوری تعریف میکنه:
هر تغییری که تو حرکت جسم اتفاق میفته، با نیرویی که بهش وارد شده متناسبه و درست در همون جهتی اتفاق میفته که نیرو وارد شده.
یعنی چی؟ یعنی اگه نیرو دو برابر بشه، تغییر حرکت هم دو برابر میشه و اگه سه برابر بشه، تغییر حرکت هم سه برابر میشه.
اینو هم داخل مدرسه دیدید حتما و خیلی فرمولش ساده اس:
F = m x a
که F نیرو هست و m جرم و a همون شتاب و جرم رو فعلا همون سنگینی در نظر بگیر تا یکم دیگه برگردم سر وقتش.
واحد نیرو هم که به افتخار همین آقا گذاشتن نیوتون و یه نیوتون یعنی نیرویی که یه جسم ۱ کیلویی رو با شتاب ۱ متر بر ثانیه بر ثانیه راه میندازه.

خب برگردیم سراغ همان سنگ آسمانی نگون بخت و این سنگ حدود ۴ میلیارد کیلو جرم داره و حالا فرض کن به جای اینکه یه سفینه بکوبیم بهش، یه سفینه کوچیک تر بفرستیم که بچسبه بهش و با یه موتور کوچیک، به صورت یک نواخت و بی وقفه با ۱ نیوتون نیرو هلش بده.
شتاب سنگ چقدر میشه؟
a = F ÷ m = 1 ÷ 4,000,000,000 = 0.00000000025
یعنی هر ثانیه ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۰۲۵ متر بر ثانیه به سرعت سنگ اضافه میشه! این نیرو عملا به هیچ دردی نمیخوره چون جرم سنگ ۴ میلیارد برابره.
ولی ما عجله نداریم. یه سال حدود ۳۱ و نیم میلیون ثانیه هست، پس اگه این موتور یه سال تموم روشن بمونه:
0.00000000025 × 31,500,000 ≈ 0.008
یعنی بعد یه سال، سرعت سنگ حدود ۸ میلیمتر بر ثانیه عوض شده.
شاید بگی ۸ میلیمتر که چیزی نیست ولی اتفاقا هست و اون ضربه ای که سفینه ناسا به اون سنگ آسمانی زد، سرعت این سنگ رو فقط حدود ۳ میلیمتر بر ثانیه عوض کرد و همین ۳ میلیمتر کافی بود که دور زدن دیمورفوس به دور دیدیموس حدود ۳۲ دقیقه کوتاه تر بشه.

حالا بیا برعکسش رو حساب کنیم و اگه بخوایم با موتور همون کار سفینه رو تو یه روز بکنیم و سرعت قمر تو یه روز رو ۳ میلیمتر بر ثانیه عوض کنیم، چقدر نیرو لازمه؟
یه روز حدود ۸۶ هزار و ۴۰۰ ثانیه هست، پس شتابی که لازم داریم:
a = 0.003 ÷ 86,400 ≈ 0.000000035
و نیرویی که لازم داریم:
F = m × a = 4,000,000,000 × 0.000000035 = 140
یعنی حدود ۱۴۰ نیوتون که یه آدم معمولی هم میتونه با دستاش این نیرو رو وارد کنه، پس حتی شما هم میتونی یه قمر ۴ میلیارد کیلویی رو با دستات جا به جا کنی و برای همینه که میگن در صورتی که یه سنگ تهدید آمیز به سمت زمین بیاد، بهتره که خیلی زود پیداش کنیم و یه هل کوچیک بهش بدیم که خودش بره قاطی باقالیا و مارو نترکونه.

حالا من بالاتر گفتم که جرم رو همون وزن در نظر بگیر ولی کلک زدم چون این دوتا باهم یکی نیستن و جرم یعنی یه جسم چقدر در برابر عوض شدن حرکتش مقاومت میکنه، این میشه همون اینرسی و لختی که پستای قبلی توضیح دادمش
ولی وزن یعنی زمین یا هر سیاره دیگهای، با چه نیرویی داره جسم رو به سمت خودش میکشه.
مثلا وقتی روی زمین وایستادی، زمین داره تو رو به سمت مرکز خودش میکشه و مقدار این نیرو میشه وزن تو.

همون سفینه رو در نظر بگیر که ۵۸۰ کیلو جرم داشت. اونو رو زمین اگه میذاشتیش رو ترازو، ترازو ۵۸۰ کیلو نشون میداد و اگه میبردیمش مریخ، ترازو حدود ۲۲۰ کیلو نشون میداد چون جاذبه مریخ خیلی ضعیف تر از زمینه و حالا وسط راهش تو فضا هم که ترازو وزن سفینه رو عملا صفر نشون میداد.
این یعنی هل دادن سفینه وسط فضا راحته؟
نه!
چون جرمش هنوز همون ۵۸۰ کیلو هست و اینرسیش هیچ فرقی نکرده و مثلا برای اینکه با شتاب ۱ متر بر ثانیه بر ثانیه راه بیفته، چه رو زمین و چه رو مریخ و چه وسط فضا، دقیقا ۵۸۰ نیوتون لازمه ( اصطکاک در این مسئله صفر در نظر گرفته میشود! )
دیمورفوس هم همینه و تو فضا که نمیشه ترازو گذاشت زیرش و وزنش کردولی ۴ میلیارد کیلو جرمش سرجاشه و برای همین هل دادنش سخته.
تا اینجا هرچی گفتم درباره تند شدن و کند شدن بود، ولی شتاب فقط این نیست.
فرض کن رو دیمورفوس یه فلش بکشیم که دو تا چیز رو نشون میده:
طول فلش میگه سرعت سنگ چقدره و سر فلش میگه سنگ داره به کدوم سمت میره.
دیمورفوس هر ۱۲ ساعت یه بار دور دیدیموس میچرخه و سرعتش تقریبا ثابته پس طول فلش هم تقریبا ثابت میمونه. ولی چون دیمورفوس داره دور میزنه پس سر فلش هی میچرخه و هر لحظه یه ور دیگه رو نشون میده.

یعنی فلش هی عوض میشه و هربار که فلش عوض بشه، چه طولش و چه جهتش، یعنی "حرکت" عوض شده!
الان شتاب یکم پیچیده تر شد چون شتاب فقط این نیست که سرعت تو هر ثانیه چقدر عوض میشه بلکه شتاب یعنی اون فلش تو هر ثانیه چقدر عوض میشه، چه طولش و چه جهتش!
برای همین دیمورفوس با اینکه سرعتش تقریبا ثابته ولی بازم شتاب داره.
هر تغییری که تو حرکت یه جسم اتفاق میفته، با نیرویی که بهش وارد شده متناسبه، و درست تو همون جهتی اتفاق میفته که نیرو وارد شده.
این تیکه آخرش خیلی مهمه اینجا چون وقتی دیمورفوس داره دور دیدیموس میپیچه، تغییر حرکتش همیشه به سمت داخل دایره، یعنی به سمت دیدیموس هست پس یه نیرویی باید هی این سنگ رو به سمت دیدیموس بکشه، وگرنه طبق قانون اول که بایستی صاف حرکت میکرد!

خب الان شاید بگی ای بابا، این یکی نیرو چیه؟ اون بمونه برای چند قسمت بعد.
ولی شاید مثل من گیج بزنی و بگی صبر کن ببینم، سرعت که ثابته، پس شتاب چی میگه این وسط؟
این سردرگمی هم بخاطر اینه که تو زبون روزمره شتاب یعنی تند شدن ولی تو فیزیک شتاب یعنی هر تغییری که تو اون فلش به وجود بیاد و تند شدن شتابه، کند شدن و ترمز کردن هم شتابه و حتی پیچیدن با سرعت ثابت هم شتاب محسوب میشه.
حالا مسئله بعدی، ما دیدیم که سفینه ناسا، خودشو کوبید به دیمورفوس و یه نیرو بهش وارد کرد و حرکتش رو عوض کرد، حالا سوال اینه که آیا در همون لحظه، دیمورفوس هم به سفینه نیرو وارد کرد؟